.RU

Қазақ, АҒылшын тілдеріндегі тұРАҚты сөз тіркестердің ерекшеліктері күзен А. Б

Дата26.04.2017өлшемі48.83 Kb.
ӘОЖ 37.016:811.111

ҚАЗАҚ , АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ТҰРАҚТЫ СӨЗ

ТІРКЕСТЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Күзен А.Б.-123-16 тобының студенті

Ғылыми жетекші: Тайтелиева М.А. –аға оқытушы

Оңтүстік Қазақстан педагогикалық институты,Шымкент

Резюме

Особенности казахских и английских устойчивых фразеологизмов

Summary

Features of the Kazakh and English phraseologiсal units

Тілі, ділі, мәдениеті, дүниетанымдық көзқарасы әр түрлі ағылшын және қазақ халықтарының тұрақты сөз тіркестері жан-жақты, құрылымы, ішкі форма, аялық білім, жалғаса туындаған ауыспалы мағына, концепт, лингвомәдени тұрғысынан зерттеу нәтижесінде тіл-тілге тән ортақ заңдылықтар, жалпыхалықтық рухани дүниелер, ұлттарға тән танымдық ерекшеліктер т.б. жөнінде бірқатар жаңа мағлұматтар жайында сөз етіледі.  

Қазақ тіліндегі фразеологизмдерді зерттеуге деген құлшыныс академик І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілі фразеологиялық сөздігі» атты көлемді еңбегінен етек бастаған. Бұл құнды еңбек тек қана қазақ тілінде ғана емес, бүкіл түркі тануға қосылған елеулі үлес деп қарауға болады. Автор аталған сөздіктің «Қазақ тілінің фразеологизмдері» бөлімінде қазақ тіліндегі фразеологиялық теорияның мәселесін жан-жақты қарастырып, біраз ілгері дамытқан. Қазақ тілінің фразеологизмдерін зерттеушілердің қай-қайсысы да бұл еңбекті қолданатыны айдан анық [1].

Фразеология тану   ғылымында    фразеологизмдердің   басты   белгілері, релеванттық қасиеттері ретінде үш ерекшелігі аталады:

а) даяр қалпында жұмсалу белгісі;

ә) мағына тұтастығы;

б) тіркес тиянақтылығы.

Фразеологизмдердің дайын қалпында жұмсалу белгісі – тұрақты тіркестер қарым-қатынас процесінде, сөйлеу кезінде жасалынбайды, даяр қалпында біртұтас (бүтін, бірлік) единица ретінде жұмсалады. Фразеологиялық етістіктің бұл қасиеті оны еркін сөз тіркесімен салыстырғанда анық көрінеді. Мысалы: тамақ ішу, қолды жуу, үй тазалау және to love music, clever man, to build houses деген еркін сөз тіркестері қарым-қатынас процессінде, сөйлесу кезінде бір-бірімен емін-еркін тіркесіп айтылуынан жасалса, ас адамның арқауы, түймедейді түйедей ету, қой аузынан шөп алмас және mare’s nest, small hours, husband’s tea, т.б. тәріздес сөз тіркестер тіркескен күйінде, бүтін күйінде жадымызда айна қатесіз сақталады да, сөйлеу кезінде олардың сыңарлары (сөздер) сөйлеушінің қалауы бойынша тіркеспейді, бүтіннің бөлшектері тәрізді бұрыннан тіркесіп қойған қалпында, өлеңдегі қайырма тәрізді бұлжымай бір тұтас күйінде қолданылады. Мұндай қасиет тұрақты тіркестерге ғана емес, сонымен қатар лексикалық бірлік (единица) сөзге де тән.

Мысалы: әдемі, жылдам, үндемеу, talk, laugh, smile деген сөзде және бұларға белгілі дәрежеде синонимдес болып келетін «үріп ауызға салғандай», «көзді ашып жұмғанша», «жұмған аузын ашпау», get a talk with, give a laugh, give a look, force a smile тәрізді фразеологизмдер дайын қалпында жұмсалу қасиетімен сипатталады.

Қазақ-ағылшын тілдеріндегі тұрақты тіркестерді салыстырсақ:

kill two birds with one stone- екі қоянды бір оқпен өлтіру;

cat and dog life- ит пен мысықтай өмір;

to pick up one’s ear- құлақ түру;

to abound іn courage — жүрек жұтқан болу;

to meet adversіtіes wіth — бәлеге шалдығу, қырсыққа іліну;

to take advantage of somethіng – бірдеңенің пайдасын көру;

justіfy somebody’s confіdence — біреудің сенімін ақтау;

talk nonsense, talk rubbіsh, talk rot – аузына түскенін оқтай;

take revenge, to cook one’s goose – алдына келтіру;

to judge by appearances – сыртына қарап тон пішу;

aggress agaіnst a country — баса көктеп кіру;

to go ape (over, for) — торығу (күйзелу) [2].
Сонымен, қазақ тілі фразеологизмдеріне терең, әрі жан-жақты сипаттама жасаған және болашақ зерттеулерге бағыт-бағдар берген І.Кеңесбаев фразеологизмдердің үш басты белгісіне (тұлға тұрақтылығы, мағына тұтастығы, қолдану тиянақтылығы) сүйене отырып ең негізгі үлкен екі топқа бөледі:

1. фразеологиялық тұтастық;

2. фразеологиялық тіркес.

Бұл еңбектерде фразеологизмдердің негізгі белгілері анықталып, оларды семантикалық және грамматикалық тұрғыдан талдап топтастыру қаралады.



К.Аханов қазақ тілі фразеологизмдерін В.В.Виноградов  классификациясына сүйене отырып, семантикалық тұрғыдан:

1. фразеологиялық тұтастық;

2. фразеологиялық бірлік;

3. фразеологиялық тізбек;

4. фразеологиялық сөйлемше деп топтастырады [6, 60 б.].

К.Аханов: «Фразеологиялық тұтастық деп бөлініп ажыратылмайтын, беретін мағынасы жағынан құрамындағы сынарладың мағынасымен мүлдем байланыспайтын, әбден бітісіп, тұтысып кеткен томаға тұйық тіркестерді айтамыз» – дейді. Мәселен, мұрнынан шаншылып жүр, мұрнына су жетпеді дегеннен қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады дегенді немесе ағылшын тілінде: to let the cat out of the bag дегеннен сыр шашу, немесе аңдамай сөйлеу дегенді түсінеміз [6, 458 б].



Фразеологиялық бірліккеК.Аханов мынандай анықтама береді: «Мағынасы жағынан ажыратылмай, тұтасымен бір бүтін мағынаны білдіретін, бірақ сөз тіркестерінің бір бүтін мағынасы лексикалық сыңарлардың мағыналарының бірігіп тұтасуынан тұрақты фразеологиялық сөз тіркестері». Бұлардың лексикалық мағынасы толық сақталған сөздерден бірігіп, тіркестің бүтін мағынасы сөз тізбегінің мағынасымен астарлас, образды, астарлы болады. Мәселен, ескі жараның аузын ашты дегеннен өткенді қайта қозғады, ұмытып кеткенді еске салды дегенді түсінеміз. Ал ағылшын тілінде: to give a person a blacklook – ашулы немесе ала көзбен қарау. Бұл фразеологиялық мағынаның жасалуына, сөз жоқ, ең алғашқы еркін тіркестегі тура мағынасы негіз болған [5].

Кейде фразеологиялық тұтастық пен арасында айырмашылық байқалмай тұратын фразеологизмдер бар. Мұндағы ескертетін нәрсе тұрақты тіркес мағынаның тек көнелуіне байланысты түсіну керек. Мысалы: ит басына іркіт төгілу – «ағыл-тегіл, молшылық». Сырт тұлғасы жағынан фразеологиялық бірлікке ұқсас, мағынасының тым көмескіленуінен фразеологиялық тұтастыққа да ұқсас. Жалпы алғанда фразеологиялық тұтастықтар мен фразеологиялық бірліктер сөздерге жанамалық қатыста жұмсалуына орай, көбіне бір топқа біріге береді. Мәселен, орыс тіл білімінде мұндай құбылысты Н.Шанский идиомалар немесе орамдар деп атайды. Қазақ тілінде де фразеологияның бұл екі тобы бір-біріне өте жуық тұрақты сөз тіркесі деп қарастырады. Фразеологиялық тұтастық пен фразеологиялық бірліктер фразеологиялық тізбектерден семантикалық табиғаты мен құрылымы жағынан өзгелешеленеді [3, 85 б.].

Қорыта келе, халықтық сана-сезім, салт-дәстүр, мәдени тұрмыс тарихын бейнелейтін фразеологизмдерді  оқып  танымайынша,  тіл байлығын, тіл ерекшелігін толық түсіну мүмкін емес. Халықаралық және тіларалық қатынастар дамыған осы кезеңде шет тілін ана тілімізбен салыстыра зерттеу тіл білімінің әрбір саласы үшін маңызы айрықша.
Пайдаланылған әдебиеттер:

[1]Кеңесбаев I. Казақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977.   – 632 б.

[2]Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. –Алматы: Санат, 1996. – 420 б.

[3]Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. 3-е изд. –Москва:

Высшая школа, 1985. –462 б.

[4]Кеңесбаев I. Казақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері. –Алматы, 1954. –706 б.



[5]Аханов Қ. Тіл біліміне кіріспе. –Алматы: Мектеп, 1969. –416 б.




Достарыңызбен бөлісу:

9-predlozheniya-i-rekomendacii-po-optimizacii-processa-podgotovki-predpriyatij-himicheskoj-promishlennosti-ukraini-k-rabote-v-usloviyah-dejstviya-zakona-reach-83.html
9-prilozhenie-91-glossarij-uchebno-metodicheskij-kompleks-dlya-specialnostej-030501-yurisprudenciya.html
9-primer-oformleniya-psihokorrekcionnoj-programmi-e-posobie-dlya-prepodavatelej-i-studentov-sankt-peterburg.html
9-problema-relig-v-deizme-i-panteizme-novogo-vremeni-ekzamen-filosofiya-religii-voprosi-otveti-ot-logovo-beloj.html
9-proektirovaniya-planetarnih-peredach-1-osnovnie-opredeleniya-kursa-5.html
9-prosveshenie-i-profilaktika-centr-realizuet-programmi-doshkolnogo-nachalnogo-obshego-osnovnogo-obshego-obrazovaniya.html
  • kontrolnaya.bystrickaya.ru/programma-rasshireniya-zoni-evro-v-2011-g-vvedenie-v-obrashenie-banknot-serii-evro-2-t-shvejkart.html
  • esse.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-po-discipline-osnovi-fiziko-himii-polimerov-po-napravleniyu.html
  • education.bystrickaya.ru/315-identifikacionnij-nomer-nalogoplatelshika-610006-rossiya-g-kirov-oktyabrskij-pr-t-24-informaciya-soderzhashayasya.html
  • thescience.bystrickaya.ru/kafedra-multimedijnih-setej-i-uslug-svyazi.html
  • universitet.bystrickaya.ru/tri-intervyu-s-vladimirom-dudincevim-stranica-34.html
  • thescience.bystrickaya.ru/indoneziya-uroki-dlya-eu-kniga-vpervie-bila-opublikovana-berrett-koehler-publishers-inc-san-francisco.html
  • literatura.bystrickaya.ru/ris-17-strukturnie-elementi-obrazovatelnoj-uchebnoj-programmi-uchebno-metodicheskoe-posobie-izdatelstvo-moskva.html
  • znanie.bystrickaya.ru/avtomobilestroenie-norvegiya.html
  • lektsiya.bystrickaya.ru/poyasnitelnaya-zapiska-avtorskaya-programma-kursa-anglijskogo-yazika-k-umk-anglijskij-s-udovolstviem.html
  • thescience.bystrickaya.ru/ix-zaklyuchenie-eta-kniga-zadumana-kak-vvedenie-v-takuyu-bogoslovskuyu-tematiku-kotoraya-nesmotrya-na-svoyu-vazhnost.html
  • spur.bystrickaya.ru/konspekt-uroka-matematiki-v-1-om-klasse-chisla-ot-1-do-10-numeraciya-zakreplenie.html
  • portfolio.bystrickaya.ru/opt-analiz-5uyazvimost-provedenie-anketirovaniya-otveti-na-voprosi-predstavlenie-rezultatov.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/razdel-i-uslovno-oszhdane-zadacha-i-predeli-na-dejstvie-na-nakazatelniya-kodeks.html
  • lesson.bystrickaya.ru/osnovi-strahovo-spravi.html
  • lecture.bystrickaya.ru/5-istoriya-soversheniya-ispovedi-v-russkoj-cerkvi-predmetom-liturgiki-yavlyaetsya-bogosluzhenie-russkoj-pravoslavnoj.html
  • thesis.bystrickaya.ru/process-mezhdunarodnih-peregovorov-stranica-2.html
  • universitet.bystrickaya.ru/stranici-istorii-kovrovskoj-organizacii-obshestva-znanie.html
  • tasks.bystrickaya.ru/-glava-2-opisaniya-i-konstanti-zakonchennij-uchebnik-i-rukovodstvo-po-yaziku.html
  • grade.bystrickaya.ru/obstoyatelstva-izlozhennie-v-doklade-ne-sootvetstvuyut-dejstvitelnosti.html
  • universitet.bystrickaya.ru/sto-tridcat-kilometrov-v-chas-sovremennij-polskij-detektiv.html
  • upbringing.bystrickaya.ru/malchik-so-shpagoj-stranica-2.html
  • doklad.bystrickaya.ru/upominanie-ekspertnaya-statya.html
  • report.bystrickaya.ru/iz-opita-prepodavaniya-regionov-sibiri-stranica-2.html
  • shpargalka.bystrickaya.ru/voprosi-dlya-sobesedovaniya-po-anglijskomu-yaziku-1-kurs.html
  • exchangerate.bystrickaya.ru/kratkij-kurs-filip-kotler-izdatelskij-dom-vilyams-moskva-sankt-peterburg-kiev-2007-bbk-u65-290-2-stranica-22.html
  • holiday.bystrickaya.ru/mu-upravlenie-obrazovaniya-mo-churapchinskij-ulus-rajon-stranica-2.html
  • testyi.bystrickaya.ru/44-rekomendacii-po-prohozhdeniyu-sobesedovaniya-s-rabotodatelem-rekomendacii-po-poisku-raboti-istochniki-informacii.html
  • nauka.bystrickaya.ru/ukazatel-imen-stranica-7.html
  • uchit.bystrickaya.ru/tema-18-makroekonomicheskoe-ravnovesie-bazovie-modeli-temi-kursovih-rabot-dlya-1-kursa-fakulteta-meo-moskovskij.html
  • nauka.bystrickaya.ru/vnutrifrakcionnaya-rabota-radio-gosduma-rf-monitoring-smi-12-maya-2006-g.html
  • uchitel.bystrickaya.ru/provedenie-patentnogo-poiska-otchet-o-nauchno-issledovatelskoj-rabote-po-teme.html
  • zanyatie.bystrickaya.ru/slesar-po-remontu-podvizhnogo-sostava.html
  • predmet.bystrickaya.ru/soglasovano-v-a-trefilova-perm-pgtu-2007-135-s.html
  • zanyatie.bystrickaya.ru/skolko-vselennih-sushestvuet-dzhejms-trefil.html
  • notebook.bystrickaya.ru/gosudarstvennij-obrazovatelnij-standart-visshego-professionalnogo-obrazovaniya-napravlenie-510200-prikladnaya-matematika-i-informatika.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.